را كه در دنيا فقط به آنان داده بود ، و قرآن كريم وضع آن روز آنان را چنين حكايت مىكند : « نُورُهُمْ يَسْعى بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمانِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنا أَتْمِمْ لَنا نُورَنا » « 1 » . در اين جا است كه خداى تعالى شرابى طهور به آنان مىچشاند و با آن ، سريره و باطنشان را از هر شرك آشكار و پنهانى پاك مىكند ، و در نور علم و يقين غرقشان مىسازد ، و از اقيانوس دلشان چشمه هاى حكمت بر زبانهايشان جارى مىكند ، در نتيجه نخست خداى تعالى را تسبيح و تنزيه نموده ، سپس به رفقايشان كه همان انبياء و صديقين و شهداء و صالحيناند سلام مىكنند ، آن گاه خدا را با رساترين وجه و به بهترين بيان حمد و تسبيح و ثنا مىگويند . اين آن مطالبى است كه دو آيه شريفه مورد بحث قابل انطباق بر آنها هست - و خدا داناتر است - اينك اين دو آيه را جمله جمله معنا مىكنيم : كسانى كه ايمان آورده و اعمال صالح مىكنند * ( « تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الأَنْهارُ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ » ) * ، در جنات نعيم نهرها از زير كاخشان روان است . گفتيم كه در اين جمله سخن از بهشت ولايت و تطهير دلها است ، * ( « دَعْواهُمْ فِيها سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ » ) * ، دعوايشان در آن بهشتها همه اين است كه بارالها تو را تسبيح مىگوئيم . و گفتيم كه در اين جمله خدا را از هر نقص و حاجت و شريكى منزه مىدارند ، و اين گفتارشان بر وجه حضور است ، يعنى خدا را حاضر مىبينند و تسبيحش مىگويند ، چون اولياى خدا از پروردگار خود محجوب نيستند ، * ( « وَتَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ » ) * و در آنجا درودشان به يكديگر سلام است ، كه اين ملاقات را به نشانه امنيت مطلق نامگذارى كردن است ، گو اينكه در دنيا نيز يكديگر را به كلمه سلام تحيت مىگويند ، و ليكن سلام در دنيا علامت امنيت نسبى و امنيتى اندك است ، اما در بهشت علامت امنيت مطلق است ، * ( « وَآخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّه رَبِّ الْعالَمِينَ » ) * آخرين مرحله كمال علم اهل بهشت بدينجا منتهى مىشود كه خدا را بعد از تسبيح و تنزيه ثنا گويند . در سابق در تفسير آيه شريفه : « الْحَمْدُ لِلَّه رَبِّ الْعالَمِينَ » « 2 » نيز گفتيم كه هر چند هر كسى مىتواند به زبان بگويد « الْحَمْدُ لِلَّه » و ليكن از آنجا كه حمد ، توصيف و ستودن خداى تعالى است ، هر كسى نمىتواند خداى را توصيف كند ، اين كار تنها از بندگان مخلص خداى تعالى بر مىآيد ، افراد انگشتشمارى كه خداى تعالى آنان را براى خود خالص نموده ، و به

--> ( 1 ) نورشان در پيشاپيش آنان و در سمت راستشان در حركت است ، مىگويند : پروردگارا نور ما را براى ما به حد كمال و تمام برسان . « سوره تحريم ، آيه 8 » ( 2 ) « سوره حمد ، آيه 2 » .